Choroby zakaźne – wirusowe i bakteryjne – mimo postępów medycyny są nadal poważnym zagrożeniem. Szczególnie łatwo rozwijają się u najmłodszych dzieci, a każda infekcja niesie ze sobą ryzyko ciężkiego przebiegu i powikłań. Przed zakażeniem najskuteczniej chronią szczepienia.

Szczepionki to preparaty biologiczne, stosowane w celu uodpornienia organizmu. Ogólna zasada działania szczepionki polega na wprowadzeniu do organizmu antygenu, który jest rozpoznawany przez układ odpornościowy (immunologiczny). Dzięki temu powstają przeciwciała, które mają uczestniczyć w walce z patogenem. To jednak nie wszystko. Po zaszczepieniu komórki „pamięci immunologicznej”, przechowują informację która przy kolejnym kontakcie z wirusem lub bakterią chorobotwórczą pozwala na szybką reakcję (wytworzenie przeciwciał), zapobiegając rozwojowi choroby. Szczepienia chronią nas, nasze rodziny, środowisko w którym żyjemy na co dzień: w szkole, zakładzie pracy, szpitalu, domu opieki społecznej.

Podstawowym źródłem aktualnych informacji o szczepieniach jest Program Szczepień Ochronnych ustalany przez Głównego Inspektora Sanitarnego. Zawiera on informacje o szczepieniach obowiązkowych dzieci, młodzieży i osób narażonych w sposób szczególny na zakażenia oraz o szczepieniach zalecanych.(Dz.U.MinistraZdrowia Nr.10 poz.47). Program szczepień ochronnych (zwany potocznie „Kalendarzem Szczepień”) jest corocznie aktualizowany i może ulegać zmianom w zależności od sytuacji epidemiologicznej, chorób zakaźnych w naszej populacji oraz postępu wiedzy dotyczącej szczepionek, a także niestety zgodnie z możliwościami ekonomicznymi naszego kraju.

Szczepienia obowiązkowe są bezpłatne. Szczepienia zalecane są rekomendowane przez Ministerstwo Zdrowia. Do szczepień zalecanych należą między innymi: przeciwko pneumokokom, rotawirusom, meningokokom, ospie wietrznej, grypie czy wirusowemu zapaleniu wątroby (WZW) typu A. W przypadku szczepień zalecanych koszt zakupu szczepionki pokrywają rodzice. Dobrze jednak wiedzieć, że pełną ochronę daje uzupełnienie szczepień obowiązkowych szczepieniami zalecanymi.

Krótka informacja o wybranych chorobach zakaźnych i szczepionkach.

Szczepionka przeciwko grypie

Co to jest grypa?

Grypa jest ostrą chorobą zakaźną, wywoływaną przez wirusy grypy. Do zakażenia dochodzi drogą kropelkową, a czasami także przez kontakt ze skażoną powierzchnią. Wirusy grypy atakują komórki nabłonka dróg oddechowych, w których namnażają się. W konsekwencji powodują martwicę tychże komórek, co z kolei otwiera drogę patogenom bakteryjnym.
Okres wylęgania wynosi 1-4 dni (średnio 1-2 dni). Osoba zakażona może stanowić zagrożenie dla innych osób zanim jeszcze pojawią się objawy choroby, tj.:
• zakażony dorosły może być źródłem zakażenia dla innych począwszy od dnia poprzedzającego wystąpienie objawów chorobowych do około 5-7 dni po ich wystąpieniu,
• zakażone dziecko może być źródłem zakażenia dla innych do ponad 10 dni, przy czym u małych dzieci również przez okres do 6 dni zanim wystąpią objawy,
• zakażony z ciężkim niedoborem odporności może być źródłem zakażenia dla innych przez wiele tygodni lub miesięcy.
Wyróżnia się 3 typy wirusów grypy: A, B i C. Ponadto typ A dzieli się na podtypy A/H1N1/, A/H3N2/, A/H2N2 i inne. Zwykle zakażenia wirusami grypy podtypu A/H3N2/ powodują cięższe zachorowania niż zakażenia podtypem A/H1N1/ i typem B. Zakażenia wirusami grypy typu C mają zwykle charakter bezobjawowy.

Jakie rodzaje szczepionek przeciwko grypie są dostępne w Polsce?

W Polsce spośród inaktywowanych szczepionek zarejestrowane są:
• 3 szczepionki zawierające rozszczepione wiriony wirusa grypy (szczepionki typu „split”),
• 3 szczepionki podjednostkowe (tzw. „subunit”), zawierające jedynie powierzchniowe białka wirusa grypy,
• szczepionka wirosomalna.
Dostępność szczepionek na rynku farmaceutycznym zależy od sezonu epidemicznego.Jednak skład wszystkich z tych szczepionek jest taki sam. Zawierają one antygeny tych samych szczepów wirusa grypy, wybranych i dostarczonych producentom szczepionek przez WHO.

Szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu

Co to jest kleszczowe zapalenie mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu (odkleszczowe zapalenie mózgu) to zespół neurologicznych komplikacji występujących po zakażeniu flawiwirusami przenoszonymi przez kleszcze.
Źródłem infekcji jest pokąsanie przez zakażonego kleszcza lub kontakt z jego zakażonymi płynami ustrojowymi. Zakażenie szerzy się również drogą pokarmową na skutek spożycia niepasteryzowanego mleka zakażonego zwierzęcia.
Okres wylęgania choroby wynosi od 7 do 14 dni. Pierwotne zakażenie w większości przebiega bezobjawowo lub ma charakter grypopodobny. Druga faza zakażenia (zajęcie ośrodkowego układu nerwowego) ma miejsce w 7-14 dni po wystąpieniu objawów grypopodobnych.
Są trzy typy kleszczowego zapalenia mózgu (analogicznie do 3 podtypów wirusa):
• środkowoeuropejski (występujący w Polsce),
• syberyjski,
• dalekowschodni.
Podtypy wirusa różnią się rodzajem kleszcza, w którego organizmie bytują (Ixodes ricinus obecny w Polsce) oraz ciężkością wywoływanej choroby (najłagodniejsza postać po zakażeniu odmianą środkowoeuropejską).

Jakie rodzaje szczepionek przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu są dostępne w Polsce?

Obecnie w Polsce są dostępne 2 szczepionki o prawie takich samych właściwościach. Szczepionki te są inaktywowane (zabite) i można je stosować nawet w stanach upośledzenia odporności.
Aktualnie szczepienie przeciwko odkleszczowemu zapaleniu mózgu polega na podaniu 3 dawek w szczepieniu podstawowym, a następnie wielu dawek przypominających w odstępach 3-5 lat. Szczepienie ma wysoki poziom skuteczności (powyżej 95% po podaniu 3 dawek).

Przykładowe szczepionki: FSME-IMMUN 0.25-Junior, FSME-IMMUN 0.5

Szczepionka przeciw zakażeniom meningokokowym

Czym jest zakażenie meningokokowe?

Zakażenie meningokokowe jest wywoływane przez bakterie - dwoinki zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zwane również meningokokami (z łac. Neisseria meningitidis). Meningokoki występują w jamie nosowo-gardłowej u zdrowych osób (tzw. nosicieli), nie powodując żadnych dolegliwości ani objawów. Do zakażenia dochodzi na skutek kontaktu podatnej osoby z bezobjawowym nosicielem lub osobą chorą. Przenoszenie meningokoków odbywa się drogą kropelkową (podczas kaszlu lub kichania) lub przez kontakt bezpośredni (np. podczas intymnego, głębokiego pocałunku).
Okres wylęgania choroby wynosi od 2 do 10 dni, przeciętnie 3-4 dni.
Na zakażenie meningokokami narażeni są wszyscy, niezależnie od płci czy wieku. Jednak najczęściej chorują dzieci w wieku od 3 miesięcy do 5 lat oraz osoby między 11 a 19 rokiem życia. Zakażenia meningokokowe występują na ogół sporadycznie, ale niekiedy bakterie te mogą wywoływać ogniska epidemiczne lub epidemie.
Meningokoki są najczęściej przyczyną zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub sepsy (posocznicy), określanymi wspólnie mianem inwazyjnej choroby meningokokowej. Mogą również wywoływać, chociaż nieporównywalnie rzadziej, zapalenie płuc, ucha środkowego, osierdzia, wsierdzia, stawów i inne. Inwazyjna choroba meningokokowa stanowi bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia; dlatego osoba z podejrzeniem takiego zakażenia powinna natychmiast trafić do szpitala. 

Jakie rodzaje szczepionek przeciwko zakażeniom meningokokowym są dostępne w Polsce?
W Polsce dostępne są dwa rodzaje szczepionek przeciw meningokokom:
Szczepionka polisacharydowa niekoniugowana skuteczna wobec grupy serologicznej A i C meningokoków. Szczepionki tego rodzaju są skuteczne w około 80% i przeznaczone dla osób powyżej drugiego roku życia. Zaszczepienie taką szczepionką daje ochronę na okres około 3 lat. Szczepionka przeciwko meningokokom A i C jest zalecana osobom wyjeżdżającym w rejony, gdzie te grupy serologiczne wywołują najwięcej zachorowań. W Polsce meningokoki serogrupy A nie występują.Szczepionki polisacharydowe koniugowane to szczepionki nowszej generacji (w Polsce dostępne przeciwko meningokokom grupy C). W skład szczepionek skoniugowanych wchodzi oczyszczony wielocukier otoczkowy meningokoka połączony z białkiem nośnikowym. Połączenie takie sprawia, że szczepionki te są skuteczne już u dzieci powyżej drugiego miesiąca życia oraz zapewniają długotrwałą ochronę przed zakażeniem. Przykładowe szczepionki: NeisVac-C Baxter 0,5

Szczepionka przeciwko rotawirusom

Co to jest infekcja rotawirusowa?

Rotawirusy (wirusy należące do rodziny łac. Reoviridae) są najczęstszym czynnikiem wywołującym biegunki zakaźne u niemowląt i małych dzieci do 5 roku życia. Zachorowania dotyczą najczęściej dzieci od 4 do 24 miesiąca życia. Najciężej biegunki rotawirusowe przebiegają u dzieci poniżej 6 miesiąca życia, ponieważ ich organizm ulega szybko odwodnieniu. U dorosłych przebieg jest zwykle bezobjawowy.
Okres wylęgania infekcji rotawirusowej wynosi 12-96 godzin.
Zakażenie rotawirusami następuje drogą fekalno-oralną lub kropelkową. Może się również przenosić przez przedmioty. Po przedostaniu się do organizmu, wirusy uszkadzają nabłonek kosmków jelitowych, wywołując stan zapalny żołądka i jelit.

Jakie rodzaje szczepionek przeciwko rotawirusom są dostępne w Polsce?

W szczepionkach podawanych drogą doustną substancją czynną są żywe, atenuowane wirusy. W Polsce dostępna jest szczepionka jednoskładnikowa, zawierająca atenuowany ludzki szczep wirusa RIX 4414 oraz szczepionka pięcioskładnikowa, zawierająca 5 szczepów wirusa, które stanowią reasortanty ludzko-bydlęce.

Przykładowe szczepionki: Rotarix

Szczepionka przeciw zakażeniom Hib

Czym jest zakażenie Hib?

Szczepy Haemophilus influenzae typ b (Hib), obok pneumokoków i meningokoków, należą do bakterii najczęściej wywołujących ciężkie zakażenia bakteryjne u dzieci do 5 roku życia.
Najczęstszym źródłem zakażeń Hib jest bezpośredni kontakt z nosicielem lub chorą osobą. Dziecko zakażone Hib zachoruje, jeśli bakterie, które trafiły na śluzówki jego nosa i gardła, przedostaną się do krwi. Objawy choroby występują u dzieci wrażliwych na zakażenie. U starszych dzieci i dorosłych zakażenie przebiega zazwyczaj bezobjawowo.
Okres wylęgania jest prawdopodobnie krótki, od 2 do 4 dni.
Do czynników predysponujących do zakażenia Hib zalicza się:
• wiek (im młodsze dziecko, tym większe prawdopodobieństwo zakażenia),
• pobyt w zatłoczonych miejscach, tj.: żłobek, przedszkole,
• posiadanie rodzeństwa w podobnym wieku,
• poziom społeczno-ekonomiczny,
• niedobory odporności,
• wirusowe zakażenie dróg oddechowych.

Jakie rodzaje szczepionek przeciwko zakażeniom Hib są dostępne w Polsce?

Szczepionki przeciw zakażeniom Hib występują jako:
• szczepionki monowalentne, zawierające wyłącznie składnik chroniący przeciwko Hib;
• szczepionki skojarzone, zawierające składnik chroniący przeciwko Hib oraz składniki uodporniające jednocześnie przeciwko błonicy, tężcowi, krztuścowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, poliomyelitis (IPV) (szczepionki DTaP+HBV+IPV+Hib).
Wszystkie zarejestrowane i stosowane w Polsce szczepionki przeciw zakażeniom Hib są bezpieczne i charakteryzują się wysoką skutecznością, sięgającą 95% wśród dzieci.

Przykładowe szczepionki: Act-Hib, Hiberix

Szczepionka przeciwko różyczce

Co to jest różyczka?

Różyczka jest chorobą zakaźną, wywoływaną przez wirus różyczki, który charakteryzuje się wysoką zakaźnością. Źródłem zakażenia jest wyłącznie chory na różyczkę człowiek. Zakażenie przenosi się drogą kropelkową, a w przypadku zakażeń wrodzonych przez łożysko. Najwięcej zachorowań notuje się późną zimą i wczesną wiosną. Okres wylęgania choroby wynosi 14 do 21 dni. U dzieci choroba najczęściej przebiega łagodnie, a u około 25% do 50% zakażenie jest bezobjawowe. Cięższy przebieg choroby zdarza się u dorosłych, a istotny problem stanowią zakażenia wirusem różyczki w czasie życia płodowego. U kobiet ciężarnych, wrażliwych na zakażenie (nieuodpornionych) wirus może zakazić płód, prowadząc do jego obumarcia lub do jego licznych wad rozwojowych.
Wirusy są wydzielane przez zakażone osoby w czasie od 7 dni przed do 14 dni po wystąpieniu wysypki. U dzieci z wadami wrodzonymi, spowodowanymi zakażeniem wirusem różyczki, wirus może być obecny w moczu do 1 roku życia, a w rzadkich przypadkach do kilku lat.
Jakie rodzaje szczepionek przeciwko różyczce są dostępne w Polsce?
Obecnie wszystkie szczepionki przeciwko różyczce (z wyjątkiem kilku produkowanych w Japonii, ale w Polsce niedostępnych) zawierają żywy, atenuowany szczep wirusa nazywany Wistar RA 27/3. Szczep ten wybrano do produkcji szczepionek z uwagi na niską odczynowość oraz wzbudzanie odporności na naturalne zakażenia u zaszczepionych osób.
W Polsce od czasu wprowadzenia do kalendarza szczepień szczepionki skojarzonej (MMR), zawierającej atenuowane szczepy wirusa odry, świnki i różyczki, nie jest dostępna szczepionka jednoskładnikowa przeciwko różyczce.

Przykładowe szczepionki: MMR , Priorix

Szczepionka przeciwko tężcowi

Co to jest tężec?

Tężec jest chorobą zakaźną układu nerwowego, spowodowaną działaniem toksyny tężcowej (neurotoksyny) wytwarzanej przez laseczki tężca (z łac. Clostridium tetani). Po przedostaniu się do rany bakterie produkują neurotoksynę, która blokuje zakończenia nerwowe. W konsekwencji może dojść do nadwrażliwości na bodźce, porażenia mięśni oraz zgonu.

Okres wylęgania choroby wynosi od 3 dni do 3 tygodni (średnio 8 dni). Laseczki tężca występują powszechnie, w glebie, kurzu, wodzie oraz w przewodzie pokarmowym zwierząt. Charakteryzują się wytwarzaniem zarodników, które są wyjątkowo odporne na niekorzystne warunki środowiska. Wrotami zakażenia mogą być drobne, prawie niewidoczne skaleczenia i otarcia naskórka nie wymagające pomocy lekarskiej. Zanieczyszczenie rany kurzem, brudem, ziemią lub odchodami zwierząt może doprowadzić do zakażenia laseczkami tężca lub ich zarodnikami. Największe ryzyko zachorowania dotyczy zakażenia ran zmiażdżonych, tłuczonych, kłutych oraz rozległych odmrożeń i oparzeń. Do zakażenia i zachorowania może prowadzić poród lub poronienie przy nie zachowaniu zasad higieny.

Jakie rodzaje szczepionek przeciw tężcowi są dostępne w Polsce?
W naszym kraju dostępne są:
• szczepionki monowalentne (T) dla:
- dzieci z przeciwwskazaniami do szczepień szczepionkami skojarzonymi (szczepienie podstawowe),
- osób zranionych ze wskazaniami indywidualnymi, gdy ostania dawka szczepionki tężcowej została podana nie wcześniej niż po 5 latach od ostatniego szczepienia;
• szczepionki dwuwalentne (DT) dla:
- dzieci w wieku 6 lat z przeciwwskazaniami do szczepień szczepionką przeciw krztuścowi,
- w wieku 14 lat ,
- osób ≥19 lat (dT);
• szczepionki skojarzone (DTP): przeciw błonicy (D), tężcowi (T) i krztuścowi (P). W Polsce stosuje się w obowiązkowym Programie Szczepień Ochronnych:
- u dzieci w 2, 3-4, 5 oraz 16-18 miesiącu życia, a także 6 roku życia.
• preparaty, w których szczepionki skojarzone DTP (z komponentem błoniczym (D), tężcowym (T) oraz komórkowym lub bezkomórkowym krztuścowym (P) są kojarzone z komponentami Hib, polio, wzw typu B.

Szczepionka przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B

Co to jest wzw B?

Wirusowe zapalenie wątroby typu B to choroba zakaźna wywołana przez wirusa HBV (Hepatitis B Virus). Zakażenie wzw B może przebiegać pod postacią ostrą lub przewlekłą – bezobjawową.
Do zakażenia może dojść podczas:
• kontaktu z wydzielinami człowieka (ślina, śluz, sperma),
• kontaktu z zakażoną krwią,
• kontaktów seksualnych,
• kontaktu z zakażonymi, niejałowymi igłami i narzędziami chirurgicznymi,
• porodu dzieci przez zakażone wcześniej matki.
Po wniknięciu do organizmu HBV „włącza” swój materiał genetyczny w komórki wątrobowe gospodarza (hepatocyty). Komórki te zaczynają wytwarzać nowe cząstki HBV, powodując poważne uszkodzenie wątroby. Głównym źródłem zakażenia są osoby z przewlekłym zakażeniem HBV. Zakażony człowiek może być nosicielem HBV przez całe życie.
Okres od zakażenia do wystąpienia objawów wynosi najczęściej 3-4 miesiące, może trwać od 6 tygodni do 6 miesięcy.
Wirus HBV jest ok. 100x bardziej zakaźny niż HIV. Jednocześnie jest bardziej odporny na czynniki środowiska i środki chemiczne.

Jakie rodzaje szczepionek przeciw wzw B są dostępne w Polsce?
W Polsce zarejestrowane są rekombinowane szczepionki drugiej generacji. Substancją czynną w tych szczepionkach jest oczyszczony, białkowy antygen powierzchniowy (HBsAg). Dostępne na rynku monowalentne szczepionki przeciwko wzwB zawierają różne dawki antygenu (HbsAg), w zależności od wytwórcy. Mniejsze dawki szczepionki (5 lub 10 mcg) podaje się dzieciom i młodzieży do 15 lat; większe dawki (10 lub 20 mcg)  przeznacza się dla dorosłych. Najwyższe dawki antygenu w szczepionce (40mcg) podaje się chorym, dializowanym lub osobom z zaburzeniami odporności (w schemacie 3-dawkowym lub w schemacie 4-dawkowym 0-1-2-6 miesięcy).
Zastosowanie 3-dawkowego schematu szczepienia zapewnia ponad 95% skuteczność. Niższa skuteczność szczepionki (60-70%) zaobserwowano w grupach osób starszych, szczególnie z zakażeniem HIV, przewlekłym zapaleniem wątroby, przewlekłą niewydolnością nerek, cukrzycą oraz u osób otyłych i palących papierosy.Przykładowe szczepionki: Euvax , Engerix

Plusy i minusy szczepionek, czyli szczepić czy nie szczepić?

Czy dla dziecka nie jest lepsze nabycie odporności naturalnej przez przebycie choroby zakaźnej zamiast szczepienia?

Sam fakt, że takie pytania są dzisiaj stawiane, świadczy o tym, że w obecnych czasach matki rzadko mają do czynienia z ciężkimi chorobami zakaźnymi u własnych dzieci. Dawniej matka, która widziała jak jej dziecko chore na błonicę szarzeje, leje się przez ręce i z trudem chwyta powietrze, nie zadawałaby takiego pytania. Błonica to bardzo drastyczny przykład, ale w przypadkach niemal każdej choroby, której można zapobiegać przez szczepienia, nawet często lekceważonej ospy wietrznej, jej przebieg kliniczny może być naprawdę ciężki, nieporównanie cięższy od niepożądanych odczynów poszczepiennych. Poważne odczyny poszczepienne zdarzają się rzadko: raz na kilka do kilkunastu tysięcy szczepień i zwykle mają łagodny przebieg. Odczyny bardzo ciężkie, mogące mieć trwałe skutki zdrowotne, zdarzają się raz na setki tysięcy, a nawet miliony szczepień. Nie można więc ich porównywać z częstymi powikłaniami chorób zakaźnych, którym te szczepienia zapobiegają.
Odporność po przebyciu choroby zakaźnej bywa trwała i bardzo skuteczna. Wiele współczesnych szczepionek rozwija jednak odporność porównywalną z odpornością po przebyciu choroby. W przypadku niektórych chorób, takich jak krztusiec, odporność poszczepienna ma ograniczoną trwałość. Dlatego też szczepionkę tę podaje się w celu ochrony dzieci we wczesnym okresie życia, kiedy skutki choroby mogą być najcięższe.

 

Czy można szczepić kobiety w ciąży?

Czy kobiety w ciąży mogą się szczepić?

Ciąża nie jest bezwzględnym przeciwwskazaniem do szczepień. W tym okresie nie zaleca się szczepienia szczepionkami żywymi, ponieważ istnieje teoretyczne ryzyko przeniesienia drobnoustroju szczepionkowego na płód.
W ciąży nie powinno podawać się szczepionki przeciwko następującym chorobom zakaźnym:
- odrze, śwince, różyczce,
- ospie wietrznej,
- gruźlicy.
W uzasadnionych sytuacjach w ciąży można szczepić szczepionkami inaktywowanymi.

Jakie szczepionki zaleca się w czasie ciąży?

W czasie ciąży można podawać szczepienia przeciwko wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (wzw B) i grypie, które nie zawierają żywych wirusów. Podanie tych szczepionek nie może wywołać zakażenia i nie są one niebezpieczne dla płodu.
Zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV) może spowodować ciężką chorobę u matki, jak i przewlekłe zakażenie u dziecka. Szczepienie przeciwko wzw B jest szczególnie zalecane w sytuacjach wysokiego narażenia na HBV.
Z uwagi na unikanie każdych dodatkowych bodźców w początkowym okresie ciąży, zaleca się szczepienia od drugiego trymestru. Po ekspozycji na wzw B należy szczepić niezależnie od okresu ciąży.
Kobiety ciężarne należące do grupy podwyższonego ryzyka powikłań w przebiegu grypy powinny być szczepione niezależnie od okresu ciąży.
Po ekspozycji na zakażenie, np. pogryzienie przez zwierzę podejrzane o wściekliznę lub zranienie podczas pracy w ogródku, należy szczepić przeciwko wściekliźnie i tężcowi niezależnie od okresu ciąży.